Teheran

Co zawiera teczka

Opis tamtej nocy pochodzi z jednej depeszy. Biuro Attaché Obrony USA w Teheranie wysłało ją do Defense Intelligence Agency 23 września 1976 r. („P 230630Z SEP 76”, „THIS IS IR 6 846 0139 76”), pod nazwiskiem „FRANK B. MCKENZIE, COL, USAF, DATT”. Jej ostatni akapit mówi, skąd biuro wie to, co przekazuje:

„ACTUAL INFORMATION CONTAINED IN THIS REPORT WAS OBTAINED FROM SOURCE IN CONVERSATION WITH A SUB-SOURCE, AND IIAF PILOT OF ONE OF THE F-4S. MORE INFORMATION WILL BE FORWARDED WHEN IT BECOMES AVAILABLE.” (plik DIA 238156, s. 4)

Czyli: informacje zawarte w tym raporcie źródło uzyskało w rozmowie z pośrednim informatorem i z pilotem irańskiego lotnictwa, który leciał jednym z F-4; więcej informacji zostanie przesłanych, gdy będą dostępne.

W październiku 1978 r. służba bezpieczeństwa lotnictwa USA (US Air Force Security Service) przedrukowała opis zdarzenia z własną notą: „Although this incident is incomplete and cannot be substantiated, it contains food for thought.” (choć to zdarzenie jest niepełne i nie da się go potwierdzić, daje do myślenia; „MIJI Quarterly”, październik 1978, NAID 40989205, obraz 3).

Depeszę można otworzyć w trzech miejscach:

• egzemplarz przyjęty w centrum depesz Kolegium Szefów Sztabów, z pieczęcią DIA z 23 września 1976 r. i z rozdzielnikiem, w czytelni FOIA DIA (plik 238156);
• te same skany, za kartą obiegową DIA z 8 grudnia 1978 r. i za oceną raportu przez DIA, wśród akt National Security Agency w National Archives (NAID 596347947);
• depesza w postaci, w jakiej Kolegium Szefów Sztabów przekazało ją adresatom „SECSTATE WASH DC” (sekretarz stanu), „C I A”, „NSA WASH DC”, „WHITE HOUSE WASH DC” (Biały Dom) i szefom rodzajów sił zbrojnych, w tych samych aktach (NAID 596347929).

Publiczne są też: raport biura attaché z lipca 1978 r., który odpowiada na ocenę DIA (plik DIA 237664), artykuł w piśmie lotnictwa, który opowiedział zdarzenie, i jego przedruk z 1978 r. (NAID 40989206, 40989205), wywiady, których kierownik nocnej zmiany wieży w Mehrabadzie udzielił dwóm dziennikarzom (NAID 40989204), raport COMETA z 1999 r. i artykuł prasowy z 1979 r. COMETA pisze, że gazety opisały zdarzenie, zanim wysłano depeszę: „for example, France-Soir in the September 21st issue” (na przykład „France-Soir” w numerze z 21 września; RG 255 413270, s. 19).

Noc według raportu attaché

Depesza (plik DIA 238156, s. 2–4):

„AT ABOUT 1230 AM ON 19 SEP 76 THE IMPERIDAL IRANIAN AIR FORCE (IIAF) COMMAND POST RECEIVED FOUR TELEPHONE CALLS FROM CITIZENS LIVING IN THE SHEMIRAN AREA OF TEHRAN SAYING THAT THEY HAD SEEN STRANGE OBJECTS IN THE SKY. SOME REPORTED A KIND OF BIRD-LIKE OBJECT WHILE OTHERS REPORTED A HELICOPTER WITH A LIGHT ON. THERE WERE NO HELICOPTERS AIRBORNE AT THAT TIME.”

Czyli: około 00:30 19 września 1976 r. stanowisko dowodzenia irańskiego lotnictwa (IIAF) odebrało cztery telefony od mieszkańców rejonu Shemiran w Teheranie, którzy mówili, że widzieli na niebie dziwne obiekty; jedni opisywali coś w rodzaju obiektu podobnego do ptaka, inni śmigłowiec z zapalonym światłem; żaden śmigłowiec nie był wtedy w powietrzu.

Stanowisko dowodzenia zadzwoniło do „BG YOUSEFI, ASSISTANT DEPUTY COMMANDER OF OPERATIONS” (generała Yousefiego, pomocnika zastępcy dowódcy do spraw operacji): „AFTER HE TOLD THE CITIZEN IT WAS ONLY STARS AND HAD TALKED TO MEHRABAD TOWER HE DECIDED TO LOOK FOR HIMSELF. HE NOTICED AN OBJECT IN THE SKY SIMILAR TO A STAR BIGGER AND BRIGHTER.”, czyli gdy powiedział dzwoniącemu, że to tylko gwiazdy, i porozmawiał z wieżą w Mehrabadzie, postanowił sam popatrzeć i zauważył na niebie obiekt podobny do gwiazdy, większy i jaśniejszy. Kazał poderwać F-4 z bazy Shahrokhi.

• Pierwszy F-4 wystartował „AT 0130 HRS ON THE 19TH” (o 01:30 dziewiętnastego) w kierunku „A POINT ABOUT 40 NM NORTH OF TEHRAN” (punktu około 40 mil morskich na północ od Teheranu). „AS THE F-4 APPROACHED A RANGE OF 25 NM HE LOST ALL INSTRUMENTATION AND COMMUNICATIONS (UHF AND INTERCOM).”, czyli gdy F-4 zbliżył się na 25 mil, stracił wszystkie przyrządy i łączność (UHF i wewnętrzną). Gdy zawrócił do Shahrokhi, „THE AIRCRAFT REGAINED ALL INSTRUMENTATION AND COMMUNICATIONS.” (samolot odzyskał wszystkie przyrządy i łączność).
• Drugi F-4 wystartował „AT 0140 HRS” (o 01:40): „THE BACKSEATER ACQUIRED A RADAR LOCK ON AT 27 NM, 12 O’CLOCK HIGH POSITION WITH THE VC (RATE OF CLOSURE) AT 150 NMPH.”, czyli członek załogi z tylnego fotela namierzył cel radarem z odległości 27 mil, na godzinie dwunastej, wyżej, przy prędkości zbliżania 150 mil morskich na godzinę. Przy 25 milach „THE OBJECT MOVED AWAY AT A SPEED THAT WAS VISIBLE ON THE RADAR SCOPE AND STAYED AT 25NM.” (obiekt oddalił się z prędkością widoczną na ekranie radaru i utrzymał odległość 25 mil). „THE SIZE OF THE RADAR RETURN WAS COMPARABLE TO THAT OF A 707 TANKER.” (echo radarowe miało wielkość porównywalną z echem tankowca 707).
• Na południe od Teheranu „ANOTHER BRIGHTLY LIGHTED OBJECT, ESTIMATED TO BE ONE HALF TO ONE THIRD THE APPARENT SIZE OF THE MOON, CAME OUT OF THE ORIGINAL OBJECT” (z pierwszego obiektu wyszedł drugi, jasno świecący, oceniony na połowę do jednej trzeciej pozornej wielkości Księżyca) i ruszył w stronę F-4:

„THE PILOT ATTEMPTED TO FIRE AN AIM-9 MISSILE AT THE OBJECT BUT AT THAT INSTANT HIS WEAPONS CONTROL PANEL WENT OFF AND HE LOST ALL COMMUNICATIONS (UHF AND INTERPHONE).”

Czyli: pilot próbował odpalić w obiekt rakietę AIM-9, ale w tej samej chwili wyłączył mu się panel kontroli uzbrojenia i stracił całą łączność (UHF i wewnętrzną).

• Drugi obiekt wrócił „TO THE PRIMARY OBJECT FOR A PERFECT REJOIN” (do pierwszego obiektu i idealnie się z nim połączył). Kolejny wyszedł i poleciał „STRAIGHT DOWN” (prosto w dół); załoga, która „REGAINED COMMUNICATIONS AND THE WEAPONS CONTROL PANEL” (odzyskała łączność i panel uzbrojenia), patrzyła, jak opada: „THIS OBJECT APPEARED TO COME TO REST GENTLY ON THE EARTH AND CAST A VERY BRIGHT LIGHT OVER AN AREA OF ABOUT 2-3 KILOMETERS.” (obiekt zdawał się łagodnie osiąść na ziemi i rzucał bardzo jasne światło na obszar około 2–3 kilometrów).
• Przy podejściu do Mehrabadu „EACH TIME THEY PASSED THROUGH A MAG. BEARING OF 150 DEGREE FROM EHRABAD THEY LOST THEIR COMMUNICATIONS (UHF AND INTERPHONE) AND THE INS FLUCTUATED FROM 30 DEGREES - 50 DEGREES.”, czyli za każdym razem, gdy przecinali namiar magnetyczny 150 stopni od Mehrabadu, tracili łączność (UHF i wewnętrzną), a wskazania INS wahały się od 30 do 50 stopni. I dalej: „THE ONE CIVIL AIRLINER THAT WAS APPROACHING MEHRABAD DURING THIS SAME TIME EXPERIENCED COMMUNICATIONS FAILURE IN THE SAME VICINITY (KILO ZULU) BUT DID NOT REPORT SEEING ANYTHING.” (jedyny samolot pasażerski, który w tym czasie podchodził do Mehrabadu, stracił łączność w tej samej okolicy, ale nie zgłosił, że cokolwiek widział).
• Na długiej prostej do lądowania załoga zobaczyła „ANOTHER CYLINDER SHAPED OBJECT” (kolejny obiekt w kształcie walca). Wieża „DID NOT HAVE A VISUAL ON IT BUT PICKED IT UP AFTER THE PILOT TOLD THEM TO LOOK BETWEEN THE MOUNTAINS AND THE REFINERY.” (nie widziała go, ale dostrzegła, gdy pilot kazał patrzeć między góry a rafinerię).
• Za dnia załogę zabrano śmigłowcem tam, gdzie obiekt najwyraźniej wylądował: „NOTHING WAS NOTICED AT THE SPOT WHERE THEY THOUGHT THE OBJECT LANDED (A DRY LAKE BED)” (w miejscu, gdzie ich zdaniem obiekt wylądował, na wyschniętym dnie jeziora, niczego nie zauważono). Na zachód od niego odebrali „A VERY NOTICEABLE BEEPER SIGNAL” (bardzo wyraźny sygnał pikający) przy małym domu, gdzie „THE PEOPLE TALKED ABOUT A LOUD NOISE AND A VERY BRIGHT LIGHT LIKE LIGHTENING.” (ludzie mówili o głośnym hałasie i bardzo jasnym świetle jak błyskawica).

Opis kończy się zdaniem „THE AIRCRAFT AND AREA WHERE THE OBJECT IS BELIEVED TO HAVE LANDED ARE BEING CHECKED FOR POSSIBLE RADIATION.” (samolot i teren, na którym obiekt prawdopodobnie wylądował, są sprawdzane pod kątem możliwego promieniowania). Żaden z wymienionych dokumentów nie podaje wyniku tych sprawdzeń, a depesza nie mówi, kiedy noc się skończyła.

Jak DIA oceniła raport

Ocena DIA zachowała się jako jednostronicowy formularz wśród akt National Security Agency w National Archives (Record Group 615, NAID 596347947, s. 2). Przed nim leży karta obiegowa DIA z 8 grudnia 1978 r. od „Louis E. Foster, RDS-3A, DIA” z uwagą „Per telecon.” (zgodnie z rozmową telefoniczną; s. 1). Biuro attaché nazwało ją później „DIA DB-3B2’s evaluation of IIR 6 846 0139 76 dated 23 September 1976” (oceną raportu IIR 6 846 0139 76 z 23 września 1976 r. przez DB-3B2 w DIA; plik DIA 237664, s. PDF 26).

Pola zaznaczone na formularzu:

• powód oceny: „SELECTED BY COL MGR” (wybrany przez COL MGR);
• na co odpowiada raport: „DIRM Part Three” (część trzecia DIRM);
• wiarygodność informacji: „Confirmed by other sources” (potwierdzone przez inne źródła);
• wartość informacji: „High (Unique, Timely, and of Major Significance)” (wysoka: unikatowa, aktualna i o dużym znaczeniu);
• przydatność informacji: „Current Intelligence” (wywiad bieżący) i „Potentially Useful” (potencjalnie przydatne).

Uwagi zaczynają się od wiersza, który jest na skanie nieczytelny, a ich punkt a) da się odczytać tylko we fragmentach. Punkty b)–f):

„b) The credibility of many of the witnesses was high (an air force general, qualified aircrews, and experienced tower operators).

c) Visual sightings were confirmed by radar.

d) Similar electromagnetic effects (EME) were reported by three separate aircraft.

e) There were physiological effects on some crew members (i.e. loss of night vision due to the brightness of the object).

f) An inordinate amount of maneuver-ability was displayed by the UFO’s.”

Czyli: b) wiarygodność wielu świadków była wysoka (generał lotnictwa, wykwalifikowane załogi i doświadczeni operatorzy wieży); c) obserwacje wzrokowe potwierdził radar; d) podobne efekty elektromagnetyczne (EME) zgłosiły trzy różne samoloty; e) u części członków załóg wystąpiły skutki fizjologiczne (utrata widzenia nocnego z powodu jasności obiektu); f) UFO wykazały niezwykłą zwrotność.

Nic czytelnego na formularzu nie mówi, jakie inne źródła potwierdziły raport. Jedyny radar w ocenianej depeszy to radar drugiego F-4: „THE BACKSEATER ACQUIRED A RADAR LOCK ON AT 27 NM” (członek załogi z tylnego fotela namierzył cel radarem z odległości 27 mil).

W lipcu 1978 r. biuro attaché przesłało DIA artykuł prasowy z czerwca 1978 r. o innej obserwacji w Iranie, z taką uwagą: „The above information is submitted in response to DIA DB-3B2’s evaluation of IIR 6 846 0139 76 dated 23 September 1976. Questions listed in the evaluation cannot be answered by this office at the present time. Any further information that can be obtained will be forwarded.”, czyli powyższe informacje przesyła się w odpowiedzi na ocenę raportu IIR 6 846 0139 76 z 23 września 1976 r. przez DB-3B2 w DIA, to biuro nie może obecnie odpowiedzieć na pytania wymienione w ocenie, a wszelkie dalsze informacje, które uda się uzyskać, zostaną przesłane (IIR 6 846 0380 78, plik DIA 237664, s. PDF 25–26).

Co lotnictwo napisało w 1978 r.

Kpt. Henry S. Shields z HQ USAFE/INOMP opowiedział zdarzenie w „Cockpit Intelligence”, które okładka nazywa „An Operations and Intelligence Journal” (pismo operacyjne i wywiadowcze), w numerze opisanym w teczce jako „31 Dec 76” (31 grudnia 1976; NAID 40989206, obrazy 1–5): „The following article recounts just such an episode as reported by two F-4 Phantom crews of the Imperial Iranian Air Force during late 1976. No additional information or explanation of the strange events has been forthcoming; the story will be filed away and probably forgotten, but it makes interesting, and possibly disturbing, reading.”, czyli artykuł opisuje właśnie taki epizod, jak go zgłosiły dwie załogi F-4 Phantom irańskiego lotnictwa pod koniec 1976 r.; żadne dodatkowe informacje ani wyjaśnienie tych dziwnych zdarzeń się nie pojawiły; historia trafi do akt i pewnie zostanie zapomniana, ale czyta się ją z zainteresowaniem, a może i z niepokojem (obraz 3).

US Air Force Security Service przedrukowała artykuł w swoim „MIJI Quarterly” z października 1978 r. (MQ 3-78), z notą redakcji (NAID 40989205, obraz 3):

„If the two F-4s involved in this incident were piloted by US military aviators we would have one of the most bizarre MIJI reports to date. Although this incident is incomplete and cannot be substantiated, it contains food for thought. The explanation of this incident is left to the imagination of each reader. No other information of this kind is on file in our MIJI data bank.”

Czyli: gdyby dwoma F-4, o które chodzi w tym zdarzeniu, lecieli lotnicy wojskowi USA, mielibyśmy jeden z najdziwniejszych dotąd raportów MIJI; choć to zdarzenie jest niepełne i nie da się go potwierdzić, daje do myślenia; wyjaśnienie zostawiamy wyobraźni każdego czytelnika; w naszym banku danych MIJI nie ma żadnych innych informacji tego rodzaju.

Przedruk zaczyna noc od „Until 0300” (do 03:00); przedrukowany artykuł ma „Until 0030” (do 00:30), a depesza „AT ABOUT 1230 AM” (około 00:30).

Jak opowieść rosła

• 23 września 1976 r., depesza. Namiar radarowy pochodzi z drugiego F-4 i jest znany z rozmowy. Samolot pasażerski, który stracił łączność w pobliżu Mehrabadu, „DID NOT REPORT SEEING ANYTHING” (nie zgłosił, że cokolwiek widział; plik DIA 238156, s. 3).
• 22 grudnia 1976 r. i styczeń 1977 r., kierownik zmiany wieży. Hossain Perouzi, który kierował nocną zmianą na wieży w Mehrabadzie, udzielił wywiadów dwóm dziennikarzom. W obu wersjach radar lotniska nie działał. Irański dziennikarz: „The radar was blank, since it was under repair.” (radar był pusty, bo był w naprawie). Brytyjski dziennikarz przytacza jego słowa: „Our radar was not working, but it was out of operation for 24 hours maintenance, so we had nothing on radar either.” (nasz radar nie działał, był wyłączony na dobę z powodu konserwacji, więc na radarze też nic nie mieliśmy; NAID 40989204, obraz 1). Wersja irańskiego dziennikarza zaczyna noc o „10:30 P.M., Sept. 18, 1976” (22:30 18 września 1976), a w wersji brytyjskiego obiekt znika krótko po 4:00 czasu miejscowego (obrazy 1, 6).
• 19 stycznia 1979 r., „The Washington Post”. „That object was tracked by Iranian ground radar, seen independently by the crew of a commercial airliner and pursued by the F4, which, according to the report, experienced a breakdown of their electronic communications devices when they neared the object.”, czyli ten obiekt śledził irański radar naziemny, niezależnie widziała go załoga samolotu pasażerskiego, a ścigał go F-4, w którym według raportu przy zbliżeniu do obiektu zawiodły elektroniczne urządzenia łączności (czytelnia CIA, CIA-RDP88-01315R000300070004-1). Depesza mówi, że załoga samolotu pasażerskiego nie zgłosiła, że cokolwiek widziała, i nie ma w niej radaru naziemnego śledzącego obiekt; w obu wywiadach z kierownikiem zmiany wieży radar lotniska nie działał.
• 1999 r., COMETA. Przekład angielski w wydaniach USA nazywa generała „the third in command of this air force” (trzecim w hierarchii dowodzenia tego lotnictwa), gdzie depesza ma „ASSISTANT DEPUTY COMMANDER OF OPERATIONS” (pomocnik zastępcy dowódcy do spraw operacji; RG 255 413270, s. 19). Punkt b) oceny DIA cytuje ze słowami „experienced radar operators” (doświadczeni operatorzy radaru; s. 20); na formularzu stoi „experienced tower operators” (doświadczeni operatorzy wieży).

Gdzie to było

Depesza umieszcza dzwoniących w „THE SHEMIRAN AREA OF TEHRAN” (rejonie Shemiran w Teheranie), wysyła pierwszego F-4 do „A POINT ABOUT 40 NM NORTH OF TEHRAN” (punktu około 40 mil morskich na północ od Teheranu), a drugi ściga obiekt „ON A COURSE TO THE SOUTH OF TEHRAN” (kursem na południe od Teheranu); załoga wylądowała w Mehrabadzie. Miejsca, w którym obiekt zdawał się osiąść, „A DRY LAKE BED” (wyschniętego dna jeziora), depesza nie lokalizuje. Znacznik na mapie to punkt OpenStreetMap dla Teheranu (relacja 6663864), zaokrąglony przez nas do 35,69° N, 51,39° E; oznacza miasto, a nie pozycję samolotów ani światła.

Dlaczego taka ocena

Świadkowie: 4. Generał, dwie załogi i wieża w Mehrabadzie, tak jak wymienia ich depesza; DIA oceniła wiarygodność wielu z nich jako wysoką. Nie 5: żaden z nich nie mówi w aktach sam. Depesza przekazuje to, co jej źródło usłyszało od pośredniego informatora i od jednego z pilotów.

Radar: 2. Depesza zgłasza namiar drugiego F-4 z 27 mil. Nie ma jego zapisu, a w obu wywiadach z kierownikiem nocnej zmiany radar wieży nie działał.

Optyka: 0. Nie ma zdjęcia, filmu ani zapisu w podczerwieni.

Ślad fizyczny: 0. Samolot i miejsce lądowania były „BEING CHECKED FOR POSSIBLE RADIATION” (sprawdzane pod kątem możliwego promieniowania); w aktach nie ma wyniku.

Wielokanałowość: 3. Dzwoniący, obserwacja samego generała, dwie załogi, radar pokładowy i wieża. Wszystko to trafia do akt przez jedną rozmowę.

Dokumentacja: 4. Depesza, ocena DIA i odpowiedź biura attaché z 1978 r. są publiczne, depesza w dwóch egzemplarzach. Nie 5: depesza według niej samej pochodzi z drugiej ręki, a ocena jest częściowo nieczytelna.

Anomalność: 3. Utrata przyrządów i łączności w dwóch samolotach, pojawiająca się i ustępująca wraz z odległością od światła, oraz samolot pasażerski, który w tym samym rejonie stracił łączność. Wszystko to znamy tylko ze zgłoszeń.

Dane dzisiaj: 2. Nie da się otworzyć żadnego zapisu radaru, dziennika samolotu, dokumentacji obsługi ani wyniku pomiaru promieniowania, a w 1978 r. biuro attaché nie potrafiło odpowiedzieć na pytania DIA.

Ocena łączna wynosi 2,2: klasa C, istotne luki.

Co by to rozstrzygnęło

• Dokumentacja obsługi obu F-4 po locie i jakikolwiek zapis radaru drugiego F-4.
• Wyniki sprawdzeń, które według depeszy trwały: „THE AIRCRAFT AND AREA WHERE THE OBJECT IS BELIEVED TO HAVE LANDED ARE BEING CHECKED FOR POSSIBLE RADIATION.” (samolot i teren, na którym obiekt prawdopodobnie wylądował, są sprawdzane pod kątem możliwego promieniowania).
• Pytania z oceny DIA i jakakolwiek późniejsza odpowiedź na nie; w 1978 r. biuro attaché pisało, że „cannot be answered by this office at the present time” (to biuro nie może obecnie na nie odpowiedzieć).
• Relacja samych pilotów, a nie przekazana przez rozmowę, na której stoi depesza.